อาหารในไทยปลอดภัยไหม？｜วิธีดูเครื่องหมาย อย. อ่านวันหมดอายุ และสิทธิคุ้มครองผู้บริโภค

นี่คือบทความที่ 9 ในซีรีส์ “ชีวิตในไทยและกฎหมาย” บทที่แล้วพูดถึงบัญชีธนาคาร การโอนเงิน และกฎระเบียบแลกเปลี่ยนเงินตรา คราวนี้มาถึงเรื่อง “ความปลอดภัยของอาหารและการคุ้มครองผู้บริโภค” เมื่อซื้อของตามซูเปอร์มาร์เก็ต ตลาด และแผงลอยในไทยทุกวัน คำถามเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้น “อาหารนี้ปลอดภัยไหม？” “อ่านวันหมดอายุไม่ออก” “ซื้อของเสียมาจะทำอย่างไร？” มาทำความเข้าใจกรอบกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการซื้อของในชีวิตประจำวันกัน

1. อาหารไทยปลอดภัยไหม？ — ดูเครื่องหมาย อย.

พื้นฐานทางกฎหมาย

พื้นฐานทางกฎหมายของความปลอดภัยอาหารในไทยคือ พระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และกระทรวงสาธารณสุขเป็นหน่วยงานหลัก

อาหารในไทยแบ่งเป็น 4 ประเภทตามระดับการควบคุม

ประเภท	คำอธิบาย	ตัวอย่าง
อาหารควบคุมเฉพาะ	ควบคุมเข้มงวดที่สุด ต้องขึ้นทะเบียน อย.	นมสำหรับทารก ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
อาหารที่ต้องมีฉลาก	ต้องขึ้นทะเบียน อย.	น้ำมันพืชบางชนิด เครื่องปรุงรส
อาหารที่กำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน	มีมาตรฐานคุณภาพกำหนด	อาหารแปรรูปบางชนิด
อาหารทั่วไป	มีหน้าที่ด้านฉลาก	อาหารแปรรูปอื่นๆ

เครื่องหมาย “อย.” — สัญลักษณ์ความปลอดภัย

เมื่อหยิบอาหารแปรรูปจากซูเปอร์มาร์เก็ตหรือร้านสะดวกซื้อ ให้ดูว่ามีเครื่องหมาย “อย.” บนบรรจุภัณฑ์หรือไม่ นี่เป็น หลักฐานว่าอาหารนั้นขึ้นทะเบียนกับ อย. แล้ว ซึ่งหมายความว่าผ่านมาตรฐานความปลอดภัยในระดับหนึ่ง

อาหารแปรรูปทุกชนิดต้องแสดงเลขสารบบอาหาร (เลข อย.) สินค้านำเข้าก็เช่นกัน อาหารแปรรูปที่ไม่มีเครื่องหมาย อย. อาจไม่ได้รับอนุญาตให้จำหน่ายตามกฎหมาย ควรหลีกเลี่ยง

วิธีอ่านเลข อย.

เลข อย. ประกอบด้วย ตัวเลข 13 หลัก

ตำแหน่ง	ความหมาย
หลักที่ 1-2	รหัสจังหวัด (ที่ตั้งสถานที่ผลิต/นำเข้า)
หลักที่ 3	ประเภทสถานที่ (1=ผลิตโดย อย., 2=ผลิตโดยจังหวัด, 3=นำเข้าโดย อย., 4=นำเข้าโดยจังหวัด)
หลักที่ 4-8	เลขใบอนุญาตสถานที่ + ปีที่ได้รับอนุญาต
หลักที่ 9	รหัสหน่วยงานออก
หลักที่ 10-13	ลำดับผลิตภัณฑ์

ไม่จำเป็นต้องถอดรหัสทุกครั้งที่ซื้อของ แค่ยืนยันว่ามี “เครื่องหมาย อย. + ตัวเลข 13 หลัก” ก็เพียงพอ

โลโก้ Healthier Choice

อย. ยังรับรองโลโก้ “Healthier Choice” ด้วย เป็นโปรแกรมสมัครใจที่ติดบนอาหารที่มีน้ำตาล เกลือ และไขมันต่ำกว่าเกณฑ์ที่กำหนด

2. อ่านวันหมดอายุ — ระวังปฏิทินพุทธศักราช

ปฏิทินพุทธศักราช

สิ่งแรกที่ชาวต่างชาติหลายคนสับสนบนฉลากอาหารไทยคือ ปีบนวันหมดอายุ ไทยใช้ ปฏิทินพุทธศักราช (พ.ศ.)

พ.ศ. = ค.ศ. + 543

เช่น “2569” บนฉลากหมายถึง ปี ค.ศ. 2026 ไม่ต้องตกใจว่าเป็นอาหารเก่า

รูปแบบวันที่

ภาษาไทย	ความหมาย
ผลิต	วันที่ผลิต
ควรบริโภคก่อน	วันหมดอายุ (Best Before)

วันที่เขียนในรูปแบบ วัน/เดือน/ปี ซึ่งกลับกันกับรูปแบบญี่ปุ่น (ปี/เดือน/วัน)

ตัวอย่าง: “ควรบริโภคก่อน 01/04/2569” = 1 เมษายน 2026

3. อาหารแผงลอยและตลาด — กฎหมายควบคุมอย่างไร？

แผงลอยไม่อยู่ภายใต้ใบอนุญาต อย.

แผงลอยและร้านค้าตลาดในไทยไม่จัดเป็น “โรงงาน” จึงไม่อยู่ภายใต้หน้าที่ขอใบอนุญาตผลิตตาม พ.ร.บ.อาหาร โดยตรง แต่ มาตรฐานคุณภาพและความปลอดภัยของอาหารตามมาตรา 25 ของ พ.ร.บ.อาหาร ใช้บังคับกับอาหารทุกชนิด รวมถึงอาหารจากแผงลอย

การจัดการสุขอนามัยของอาหารแผงลอยอยู่ภายใต้ดูแลของหน่วยงานท้องถิ่น (กรุงเทพมหานคร สำนักงานจังหวัด)

สติ๊กเกอร์ “อาหารสะอาด รสชาติอร่อย”

กระทรวงสาธารณสุขดำเนินโปรแกรมรับรองสุขอนามัย “อาหารสะอาด รสชาติอร่อย” (Clean Food Good Taste) มาตั้งแต่ปี 2542 ร้านอาหารและแผงลอยที่ได้รับการรับรองจะมีสติ๊กเกอร์แสดง

ล่าสุดโปรแกรมได้พัฒนาเป็น “SAN Plus” โดยเพิ่มมาตรฐาน 4 หลักการ: ล้าง ปรุง หยุดเย็น ป้องกันปนเปื้อน

แผงลอยที่ไม่มีการรับรองก็ยังอร่อยได้ แต่ความเสี่ยงด้านสุขอนามัยเป็นการตัดสินส่วนบุคคล โดยเฉพาะหากเลือกอาหารสำหรับเด็กเล็ก การเลือกร้านที่ได้รับการรับรองเป็นทางเลือกหนึ่งที่น่าพิจารณา

4. ซื้อของเสียมาจะทำอย่างไร — การคุ้มครองผู้บริโภคและความรับผิดในผลิตภัณฑ์

กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค

พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522 กำหนดสิทธิพื้นฐานของผู้บริโภค หน่วยงานที่ดูแลคือ สคบ. (สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค)

สิทธิผู้บริโภค	รายละเอียด
สิทธิในการได้รับสินค้าที่ปลอดภัย	สิทธิในการได้รับผลิตภัณฑ์ที่ไม่มีข้อบกพร่อง
สิทธิในการได้รับข้อมูลที่ถูกต้อง	ห้ามโฆษณาเท็จหรือเกินจริง
สิทธิในเงื่อนไขสัญญาที่เป็นธรรม	ห้ามข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม

กฎหมายความรับผิดในผลิตภัณฑ์ — ไม่ต้องพิสูจน์ความผิด

พระราชบัญญัติความรับผิดต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นจากสินค้าที่ไม่ปลอดภัย พ.ศ. 2551 เป็นกฎหมายความรับผิดในผลิตภัณฑ์ของไทย จุดสำคัญคือ ความรับผิดแบบเคร่งครัด (strict liability): ผู้บริโภค ไม่ต้อง พิสูจน์ว่าผู้ผลิตประมาทเลินเล่อ

สิ่งที่ต้องพิสูจน์มีเพียง 2 ข้อ

ใช้หรือเก็บรักษาผลิตภัณฑ์ตามวิธีปกติ
เกิดความเสียหายขึ้น

ผู้ที่ต้องรับผิดชอบคือผู้ผลิต ผู้นำเข้า และผู้จำหน่าย กฎหมายนี้ ใช้บังคับกับชาวต่างชาติเช่นเดียวกัน การเป็นชาวต่างชาติไม่ได้ลดสิทธิตามกฎหมาย

ช่องทางร้องเรียน

หน่วยงาน	ช่องทาง	ขอบเขต
สคบ.	1166 (สายด่วนคุ้มครองผู้บริโภค)	การคุ้มครองผู้บริโภคทั่วไป
อย.	เว็บไซต์ทางการ อย.	ความปลอดภัยของอาหารและยา

เก็บใบเสร็จไว้เสมอ เป็นหลักฐานสำคัญสำหรับการคืนสินค้าและการร้องเรียน

กฎหมาย Lemon Law (ร่าง)

สคบ. กำลังผลักดันร่างกฎหมายที่จะกำหนดสิทธิผู้บริโภคในการซ่อม เปลี่ยน หรือคืนเงินทันทีสำหรับสินค้าที่มีข้อบกพร่อง (เรียกว่า “Lemon Law”) มีการจัดรับฟังความคิดเห็นในปี 2567 แต่ ณ เดือนเมษายน 2569 ยังไม่ได้ประกาศใช้ หากผ่าน จะเสริมความแข็งแกร่งของการคุ้มครองผู้บริโภคอย่างมาก

5. นำยา อาหารเสริม และอาหารจากญี่ปุ่นเข้ามา

ยาตามใบสั่งแพทย์

รายการ	กฎ
ยาตามใบสั่งแพทย์ทั่วไป	ไม่เกิน 30 วัน (พ.ร.บ.ยา พ.ศ. 2510 มาตรา 13(4))
เอกสารที่ควรพกติดตัว	ใบสั่งแพทย์แปลเป็นภาษาอังกฤษ
บรรจุภัณฑ์	เก็บในภาชนะเดิม
ยาเสพติด / วัตถุออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท	นำเข้าได้ไม่เกิน 90 วัน แต่ ต้องขอใบอนุญาตจาก อย. (แบบ IC-2) ล่วงหน้าอย่างน้อย 15 วันก่อนเดินทาง

อาหารเสริม

จำนวนน้อยสำหรับใช้ส่วนตัวไม่มีปัญหา แต่การนำเข้าจำนวนมากอาจถือเป็น “การนำเข้า” และอยู่ภายใต้กฎระเบียบ อย.

อาหารญี่ปุ่น (ขนม อาหารสำเร็จรูป ฯลฯ)

จำนวนน้อยสำหรับใช้ส่วนตัวโดยทั่วไปไม่มีปัญหา แต่ ผลิตภัณฑ์จากเนื้อสัตว์ (ไส้กรอก เบคอน เนื้อตากแห้ง ฯลฯ) ไม่สามารถนำเข้าได้หากไม่มีใบอนุญาตจากกรมปศุสัตว์ (DLD) ไม่มีข้อยกเว้นสำหรับการใช้ส่วนตัว แม้เป็นจำนวนน้อยก็ต้องขออนุญาต ของสดก็อยู่ภายใต้การกักกัน

6. สรุป — 3 ประเด็นสำคัญ

ประเด็น	รายละเอียด
① ดูเครื่องหมาย อย.	เวลาซื้ออาหารแปรรูป ให้ดูว่ามี “เครื่องหมาย อย. + เลข 13 หลัก”
② อ่านวันหมดอายุด้วยปฏิทิน พ.ศ.	พ.ศ. = ค.ศ. + 543 “2569” คือปี 2026 วันที่เป็นรูปแบบ วัน/เดือน/ปี
③ กฎหมายความรับผิดในผลิตภัณฑ์คุ้มครองคุณ	ไม่ต้องพิสูจน์ความผิด เก็บใบเสร็จไว้ ติดต่อ สคบ. ได้

ระบบความปลอดภัยอาหารของไทยมีโครงสร้างที่ดีตามกฎหมาย ทั้งการบังคับให้ขึ้นทะเบียน อย. และความรับผิดแบบเคร่งครัดในกฎหมายความรับผิดในผลิตภัณฑ์ เพียงแค่สร้างนิสัยตรวจสอบเครื่องหมาย อย. เวลาซื้อของ ก็เพิ่มความอุ่นใจได้มาก

บทความที่เกี่ยวข้อง

บทความนี้อิงข้อมูลทั่วไป ณ เดือนเมษายน พ.ศ. 2569 สำหรับกรณีเฉพาะเกี่ยวกับความปลอดภัยของอาหารหรือการคุ้มครองผู้บริโภค กรุณาติดต่อ อย. (สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา) หรือ สคบ. (สำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค สายด่วน 1166) บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ข้อมูลทั่วไปเกี่ยวกับระบบกฎหมายของประเทศไทย และไม่ถือเป็นคำแนะนำทางกฎหมายภายใต้กฎหมายไทย สำหรับกรณีเฉพาะ กรุณาปรึกษาผู้เชี่ยวชาญที่มีใบอนุญาตทนายความไทย สำนักงานของเราทำงานร่วมกับทนายความชาวไทยของ JTJB International Lawyers